Integriteit in het openbaar bestuur

Wanneer mag je informatie lekken? En wat doe je als een wethouder stomdronken in de kroeg van een barkruk valt? Monique Klompé van het Instituut voor Overheid en Integriteit prikkelde de groep tijdens de tweede bestuursmiddag in Moerdijk met dergelijke integriteitsdilemma's.

Integriteit is een grijs gebied

Risico's op het gebied van integriteit doen zich voor op allerlei niveaus, al dan niet met verstrekkende gevolgen. Een oplossing is niet snel gevonden. Wanneer de groep een dilemma krijgt voorgelegd, blijkt dat persoonlijke grenzen en de inschatting van gevolgen sterk verschillen. Kortom: de afwegingen of iets erg is of niet, kunnen ver uit elkaar liggen. Desondanks zijn erconcrete regels voor wat goed is en wat fout. Deze staan bijvoorbeeld in een gedragscode of in het integriteitsbeleid. Integriteitsincidenten bevinden zich echter vaak in een grijs gebied waar deze regels niet toepasbaar lijken. Dan komt het neer op een afweging.
Die dronken wethouder bijvoorbeeld. Iedereen weet dat hij van een borrel houdt. Het is nog nooit zover gekomen als nu en hij doet zijn werk erg goed. Het zou het bestuur schaden als hij moet aftreden. Aan de andere kant heeft hij een publieke functie en een voorbeeldrol. Hoe serieus is het bestuur nog te nemen wanneer wethouders lallend op de kroegvloer liggen? En als hij aanblijft, welk gebaar moet er dan gemaakt worden?

Het belang van integriteit(sbeleid)

Zonder integriteit geen vertrouwen en zonder vertrouwen geen publiek gezag, aldus Klompé. Integriteit moet en hoort in het openbaar bestuur. Ien Dales zei: "een klein beetje integer gaat niet. Je bent het, of je bent het niet". Dat veronderstelt dat er een maatstaf is op basis waarvan bepaald kan worden of je goed of fout zit. Deze theorie lijkt in de praktijk alleen lastig toepasbaar. Ter illustratie het volgende voorbeeld: je lekt informatie uit een vertrouwelijk rapport dat het college heeft ontvangen, omdat er potentieel gevaar dreigt voor de inwoners van de gemeente. De informatie was vertrouwelijk, dus je zit fout. Aan de andere kant dien je op deze manier het publieke belang door het risico bekend te maken, dus je zit goed. Naar wiens maatstaf wordt gemeten?

Integriteit is opgebouwd uit wet- en regelgeving, ethiek en maatschappelijke verwachtingen. Dat betekent dat de overheid in ieder geval de regels vaardig moet toepassen en geschepte verwachtingen moet waarmaken. Voor de organisatie van integriteit betekent dit dat medewerkers bewust moeten zijn van de risico's, de gelegenheid tot schending beperkt wordt en er beleid wordt gemaakt. Goed ambtelijk handelen kan worden geborgd door integriteitsbeleid, als onderdeel van personeelsbeleid, in een gedragscode en door middel van jaarlijkse verantwoording over de naleving van dit beleid.

Regels alleen doen het niet..

Met regels alleen kom je er dus niet. Integriteit moet integraal bezien worden, zoals in onderstaand figuur wordt verbeeld.
Om integriteit integraal bij de horens te vatten, moeten de kwetsbaarheden in de organisatie in kaart worden gebracht. Hoe zit het met de toegang tot informatie en geld, het toekennen van rechten, de organisatie van handhaving? Wanneer de risico's in kaart zijn gebracht, kunnen er beheersmaatregelen worden gevormd.
Integere bedrijfsvoering is preventie door stimuleren en naleven. Door het zichtbaar maken van normen en keuzes, het organiseren van de naleving en het onafhankelijk toezicht hierop en tot slot de verantwoording hierover. Bij de handhaving komt detectie en het oplossen en afhandelen aan de orde. Dit alles is een gedeelde verantwoordelijkheid voor het bestuur en management en de ambtenaar zelf.

Aanbevelingen

Het Instituut voor Overheid en Integriteit geeft tot slot een aantal aanbevelingen mee:

Ontwikkel een visie op integriteit en richt je beleid hier op in
Ontwikkel en implementeer een gedragscode (in de HRM cyclus en de primaire bedrijfsvoering
Organiseer de weging van concrete dilemma's
Richt een functie integriteitszorg in
Analyseer en beheers integriteitsrisico's
Focus op integere bedrijfsvoering

Intervisie

Het tweede onderdeel van de middag stond in het teken van intervisie. Met behulp van de incidentmethode brachten alle deelnemers een eigen integriteitsdilemma in uit hun eigen werkpraktijk. Doel van deze aanpak is met behulp van de aanwezige kennis en ervaring meer inzicht te krijgen in een probleem en zo mogelijk op te lossen. Voordeel van deze methode is :
alle deelnemers zijn actief betrokken bij de bespreking van het incident.

de samenwerking in de hele groep wordt gestimuleerd.
de deelnemers brengen zelf het leermateriaal mee.
de deelnemers leren systematisch een situatie onderzoeken.
de deelnemers leren relativeren en meer oplossingen goed te vinden: men staat niet alleen met zijn / haar probleem!
de deelnemers leren goede vragen te formuleren en naar elkaar te luisteren.

De groep koos één van de vraagstukken uit om met elkaar aan te pakken. Het gesprek leverde uiteindelijk een helder beeld op van het ingebrachte probleem een aantal concrete handvatten om met het probleem aan de slag te gaan.